نظریه فلسفی

آنچه نیاز دارید پیش از کانت بخوانید

آنچه نیاز دارید پیش از کانت بخوانید

چگونه خود را برای مطالعۀ «نقدهای سه‌گانه» آماده کنیم؟

آنیا اِشتاین‌‌بائر

مترجم: ریحانه عبدالله‌پور

هنگامی که دانشجویان خواستار معرفیِ کتابِ مقدماتیِ خوبی برای فلسفه بودند، استادِ قدیمیِ فلسفه‌ام عادت داشت تا نامِ «نقدِ عقلِ محضِ کانت»۱Critique of Pure Reasonرا نعره بکشد. در نظر اول، این پیشنهاد ممکن است نامعقول به نظر برسد: متونِ کانت، به­‌ویژه آثارِ متأخرش، شهره به سخت‌­خوانی هستند و در بسیاری از کسانی که در خوانش‌شان تلاش می‌­کنند، هراس از فلسفه را پدیدار می‌سازند. حتی دوستِ کانت، موزس مندلسون، یکی از اندیشمندانِ بزرگِ قرنِ هجدهم، اظهار کرد که نقدِ عقلِ محض «جوهرۀ اعصاب را می­خشکاند.»۲او همچنین از کانت با عنوانِ «کانتِ وایرانگر» نیز یاد می‌کرد.بااین‌حال، به نظر می‌رسد استادِ قدیمیِ اینجانب، نکتۀ ویژه‌ای را مدنظر داشته است. وقتی راهی برای خوانشِ کانت یافتید، متونِ وی شما را به‌خوبی برای فلسفیدن، ورزیده می‌کنند. آن­‌ها به‌طرزِ رضایت­‌بخشی پیچیده، نظام­‌مند و انتقادی هستند و با وسوسه، از شما دعوتی برای مخالفت کردن و گلاویز شدن به عمل می‌آورند. خب، چگونه می‌­توان این آثار را شروع کرد؟ متنِ حاضر کمک می­‌کند تا اندکی دربارۀ زمینه­، علایق­ و روشِ اندیشیدنِ کانت و همچنین مفاهیمی که او با استفاده از آنان فلسفه‌ورزی می‌کرده، آگاه شوید.

برخلافِ بسیاری از فلاسفۀ بزرگِ روشنگری که هنوز درباره­‌شان سخن می­‌گوییم، امانوئل کانت، چهارمین فرزند از نه فرزندِ خانواده، در ثروت و رفاه به دنیا نیامد. پدرش یک افسارساز بود که از لحاظِ اقتصادی و اجتماعی به‌طرزِ قابلِ توجه‌­ای پایین­‌تر از جایگاه حقیقیِ خود و مشتری­‌های بالقوۀ۳Prospectsیک زین­ساز، به نظر می‌رسید. خانوادۀ کانت عضو فرقۀ زُهدباوری۴Pietism | از جنبش‌های بانفوذ مذهبی بود که در سدۀ هفدهم میلادی در میان لوتری‌هایِ آلمانی پدید آمد. تأکید زهدباوران بر تجربه‌های شخصی از ایمان دینی و مطالعۀ انجیل بود.بودند، بخشی از جنبشی دینی که در قرنِ هفدهم، به‌قصدِ احیای زیستِ پروتستانی و اصلاحِ کلیسا، ظهور کرده بود. اگرچه کانت در بزرگسالی اهلِ مذهب نبود، اما این «دوری از مذهب» او چنان شهره گشت که بسیاری در آینده نیز انگشتِ اتهام خود، بابتِ کلیساهای متروکِ فزاینده در کونیگسبرگ۵Königsberg | نام پیشین و اصلی شهر فعلی «کالینینْگِراد»، متعلق به فدراسیون روسیه است.را، به‌سویِ این فیلسوفِ مؤثر نشانه گرفته‌­ بودند. کانت همواره آرامشِ روان و مثبت‌اندیشی­‌ای را که بر سبکِ زندگیِ زهدباوری حاکم بود، گرامی میداشت، چراکه وجود چنین چیزی برای او یادآور زندگیِ حکیمانۀ رواقی بود. در تمامِ زیست این فیلسوف، او تأثیرِ اولیۀ روشِ اندیشیدنِ عقلانیِ «طبیعیِ» مادرش، و همچنین اصولِ اخلاقیِ مستحکم­‌ وی را صمیمانه تصدیق می‌کرد. پس از مدتی، با حمایتِ دوستان و همسایگانی که استعداد و هوش کانت را بازشناخته بودند، هزینه‌های تحصیل جمع شد تا او را به مدرسه‌­ای خوب، هرچند بیش‌­ازحد سخت‌­گیر، بفرستند. اگرچه روندِ آموزش آنقدر خشک بود که به نظر می‌­رسید برای «خفه‌کردنِ هر نوع علاقه»، حتی هیجان‌انگیزترین ایده‌­ها و سؤالات، طراحی شده است، اما کانت از لحاظِ عقلانی توانست کنجکاویِ خود را حفظ کند. او در قامت یک دانشجو، در دانشگاهی نام‌نویسی کرد که از لحاظِ مالی با کار به‌عنوانِ معلمِ خصوصی و همچنین پیروزی در بازیِ بیلیارد، می‌توانست گلیم خود را از سیلِ پرداخت شهریه، بیرون بکشد – مهارتی که یاری­‌اش کرد تا در سال­‌های ابتداییِ زندگی‌اش از خود [به‌لحاظِ مالی] حمایت کند. کانت سرانجام در چهل‌ و شش سالگی، مقامِ استادیِ منطق و متافیزیک، که آرزویش را داشت، به دست آورد و این شروع دورانِ امنیت مالی و رفاهی نسبی برای این متفکر بود.

کانت تمام عمرش را در کونیگسبرگ، که در زمان او مرکز تجاریِ بسیار پُررونقی در پروس بود، زندگی کرد. دوستانش متنوع بودند – بهترین دوست او، گرین۶Green، یک تاجرِ مهاجر انگلیسی بود، همچنین فارغ از رفقای بین‌المللی، دانشجویان او نیز از سراسر پروس، روسیه و منطقۀ بالتیک برای فلسفیدن به سراغ این فیلسوف مطرح، می‌آمدند. به همان میزان که زیستِ کانت به دانشگاه اختصاص داشت، نیمۀ دوم روزِ خود را به معاشرت اختصاص داده بود: ناهار با دوستان، بیلیارد، کارت بازی و تئاتر. این زندگیِ سرگرم­‌کننده تا حدودی توسط یک تغییر فرهنگی در طول اشغالِ کونیگسبرگ توسط روسیه در ۶۲-۱۷۵۸ تسهیل شد، که آن را لیبرال­‌تر، و از لحاظِ اجتماعی دارای طبقه­‌بندی و تعصبِ کمتر و در معرض تجملات قرار داد.

در زمینۀ علوم طبیعی و همچنین متافیزیک، کانت در سال ۱۷۵۵ به‌طورِ ناشناس «تاریخ طبیعیِ عمومی و نظریۀ آسمان­‌ها»۷The General Natural History and Theory of the Heavensرا منتشر کرد. او در این اثر توضیحی کاملاً مکانیکی از آغازِ جهان ارائه داد که برای مدت‌زمانِ طولانی‌ای به‌عنوانِ پایه‌ای جدی برای بحث­‌های نجومی به کار برده می‌­شد. در زمانی که قرار بود نوشته‌های نقادانۀ کانت درموردِ دین منتشر شود، دوران سلطنت دو حاکم لیبرالِ روشنگری، فردریش ویلهلم اول و فردریک کبیر، پایان یافته بود و پادشاه جدید، فردریش ویلهلم دوم، تدابیر سخت‌گیرانه‌تری را مجدداً اعمال کرد، که به معنیِ درگیری کانت با سانسورچی‌‌ها برای مدت نسبتاً طولانی‌ای بود. شایعاتی وجود داشت مبنی بر اینکه او ممکن است تبعید شود یا حداقل مانع از حرف ­زدنش شوند و مجدداً حق انتشار آثارش را از دست بدهد. درحالی‌که چنین نشد، کانت شخصاً اخطاری جدی از سمت پادشاه دریافت کرد، که او را متهم به سوء‌استفاده از موقعیت خود، به‌عنوانِ مربیِ ذهن­‌های جوانی می‌دانست که به نظر می‌رسید در آینده‌ای نه‌چندان دور، تحت‌تأثیر آراء این متفکر، برعلیه آموزه‌های کلیسا بشورند. کانت به دور از ترس، تمام اتهامات را رد کرد؛ اما قول داد تا زمانی که پادشاه زنده است، دیگر نوشته‌ای دربارۀ دین روانۀ بازار کتاب نکند. بااین‌اوصاف، اندکی پس از مرگ شاه، کانت تأملاتِ نقادانۀ بیشتری درمورد دین منتشر کرد. کانت در سال ۱۷۹۶، در سن هفتاد و سه‌ سالگی، برای آخرین بار در مقابل دانشجویان به سخنرانی پرداخت.

 

نقدهای سه‌گانه

تنها پس از دهه‌ها غوطه‌ورشدن در علم، فلسفه و بسیاری از موضوعات مرتبط و نوشتن درموردِ آن­‌ها، کانت کار خود را بر روی پروژه «نقادیِ» خویش آغاز کرد. به‌محض اینکه فعالیت‌های او برای تحقیق در بابِ معروف­‌ترین اثرش، نقد عقلِ محض، آغاز گشت، شیوۀ زیستش دست‌خوش تغییر شد. او از یک روشنفکر جسور و اجتماعی به استادی منزوی تبدیل گشت که از یک سبک زندگی کاملاً قاعده‌­مند پیروی می‌کرد، که با دقت، نظم و انضباطی شخصی بر آن نظارت داشت. از «فلسفۀ نقادانه» کانت، به‌عنوانِ «فلسفۀ استعلایی»۸Transcendental idealism | این آموزه را «ایدئالیسم استعلایی» نیز می‌نامند.نیز یاد می­‌شود. آموزه‌هایِ این فلسفۀ نقادانه مترادف با امرِ «متعالی» نیست: به بیان دیگر، به‌ معنایِ فهمِ «خارج از تصور» یا به نحوی، آن‌جهانی. این کلمه در اینجا معنایی تخصصی و فنی دارد. تعریف فوق بیانگر پرسش دربارۀ «شروط ضروری برای امکان» است. به عبارت دیگر، کانت در نقد عقل محض می‌پرسد: چه‌چیزی باید وجود داشته باشد تا دانش پدیدار شود؟ فلاسفۀ دیگر پرسیده بودند: محتوای دانش ما چیست؟ چه‌چیزهایی را می‌توان دانست؟ در مقابل، کانت دربارۀ مقدمات معرفت بشری نیز دست به پرسش‌گری میزند. به همین ترتیب، در نقد عقل عملی۹Critique of Practical Reason، کانت درمورد شروط اخلاق، در نقد قوۀ حکم در باب شروط زیبایی­‌شناسی و سایر کاربست‌های قوۀ حکم۱۰Judgementشروع به تولیدِ نظر می‌کند.

اولین سؤال در برخورد با کتب کانت می‌تواند چنین باشد: چرا سه نقدِ معروف این متفکر، با چنین عناوینی شناخته می‌­شوند؟ آن‌­ها چه‌چیزی را مورد انتقاد قرار می‌دهند و چرا؟ این آثار تأملی نقادانه درمورد حدود کاربست عقل و در عین حال، خطابه‌ای برای سنت فلسفی خودِ کانت هستند. کانت را در آغاز می‌توان عقل­‌گرایی دانست که به‌‌شکلی دقیق در سنتِ لایب‌نیتسی که توسط کریستین ولف بازنگری شده بود، مورد آموزش برای فلسفیدن قرار گرفت. عقل‌گرایان باور داشتند که دانش از عقل نشئت می­‎گیرد. تردید درمورد صحت این ایدۀ اساسی برای کانت، سال‌ها قبل از دورۀ نقادیِ او شروع شده بود؛ اما زمانی که آثارِ دیوید هیوم را خواند، کاملاً از «خواب جزم‌اندیشی»۱۱اصطلاحی که خودِ کانت پس از مطالعۀ آثار دیوید هیوم از آن بهره جست.، بیدار گشت. واژۀ «جزم‌اندیشی»۱۲Dogmatismتبدیل به پیکانی کانتی برای نشانه گرفتن و ارجاع به عقل­‌گرایی شد، درحالی‌که او از سنت هیوم و تجربه‌گرایی، به­‌منزلۀ «شک­‌گرایی»۱۳Scepticismیاد می‌کرد. تجربه­‌گرایان برخلافِ عقل­‌گرایان معتقد بودند که تنها راه تحصیل دانش از تجربه است. یک تمایز به­‌خصوص برای روشن­ کردن این مسئله می‌تواند مفید واقع شود: تفاوتِ میان عقل۱۴Reasonو فاهمه۱۵Understanding. «عقل» توانایی انسان برای تفکرِ منطقی است و ربطی به هوش یا تحصیل‌کرده ­بودن ندارد. در این مسیر، روش‌هایی وجود دارد که می‌توانید مهارت‌های استدلالی خود را بهبود بخشید. کانت باور دارد که این توانایی برای همۀ ما شدنی و موجود هستند؛ بنابراین هیچ‌کس بی‌بهره از تفکر منطقی نیست. این به معنایِ تواناییِ استنتاج از دلایل و اجتناب از مغالطه‌هایی مانند داشتن باورهای متضاد و متعارض است. بنابراین، «عقل» چیزی است که ما برای خوب فکر کردن از آن استفاده می‌کنیم، که قوه‌ای مستقل از تجربه است. در مقابل آن، «فاهمه» به شیوۀ درک ما از جهان مربوط می­‌شود، بنابراین همه‌چیز بایست به تجربه مربوط باشد. این تمایز همچنین شکلی پیشینی – «قبل از تجربه» و پسینی – «پس از تجربه»، به خود ‌می‌گیرد.

میان‌بُرِ نظری: کانت باور دارد که عقل، دریچه‌ای ناکافی برای معرفت است. او فکر می­کند که ما برای به‌­چنگ‌­درآوردنِ دانش به صورت‌بندیِ ادراک و فهم خود از جهان نیازمندیم؛ بنابراین ادراک و روش­‌های پیچیده­‌ای که عقل به کار می­بندد و با حواس و جهانِ خارج ارتباط برقرار می­کند، بخشی از معرفت را تشکیل می‌دهد. معرفت امری پسینی است و هر تلاشی برای دستیابی به آن، با اعتمادی مطلق به عقل، ما را در «تاریکی و تضاد» فرو می‌برد.

در حوزۀ اخلاق، که در نقد عقل عملی به آن پرداخته شده است، عقل حقیقتِ خود را نمایان می‌کند: کانت باور دارد که ما عقل را به کار می‌گیریم تا در تفکر خود دربارۀ اصول اخلاقی، که پیشینی هستند، آزاد باشیم.

چرا سه نقد وجود دارد؟ آیا همان دو مورد اول کافی نبود؟ تفاوت در میزانِ تمرکز بین نقد عقل محض و نقد عقل عملی به‌وضوح قابل مشاهده است. در نقدِ اول، کانت آنچه را که ما برای کسب دانش نیاز داریم، مورد بررسی قرار می‌دهد. بااین‌حال، با نگاهی به‌طرز تفکرِ ما در مورد ارزش‌­های اخلاقی، به‌­زودی مشخص می‌شود که تفکر اخلاقی به شیوه­ای متفاوتی عمل می­کند. این همان چیزی است که او در نقد دوم بیان کرده است. حال، وظیفۀ نقد سوم، نقد قوۀ حکم۱۶Critique of Judgment، چیست؟ نقدِ سوم هست شد تا میان قلمروهایِ دو نقد اول واسطه شود. با خواندن دو نقد نخست، قلمرویِ تجربۀ حسی و قلمرویِ اخلاقی، طبیعت و آزادی، گسسته به نظر می­رسند. در این میان، «حکم» به‌مثابۀ یک توانایی انسانی برای ترکیبِ دو نقدِ آغازین، وارد میدانِ بازی می‌شود. یک بررسی موردی خوب در این حوزه، می‌تواند در آغوشِ «زیبایی‌شناسی» جان بگیرد. شرح زیبایی‌شناختی با شرحِ معرفت‌شناختی متفاوت است: گزارۀ «گل رز سرخ است» با گزارۀ «گل رز زیباست»، تفاوت دارد. با‌این‌حال، حکمِ امر زیبا نیز، با یک شرح اخلاقی، متباین است. احکامِ زیبایی­‌شناختی بایست نیازمند توجه به طبیعت، تجربۀ حسی و به‌کارگیری آزادیِ انسان و تخیل سوبژکتیو، باشند.

چرا نقدها تا این حد مهم هستند و برای چه تا امروز باقی مانده‌­اند؟ چرا شوپنهاور نقد عقل محض را «مهم‌ترین کتابی که تا اکنون در اروپا نوشته شده است» می‌داند؟ همچنین، به چه علت سَمیوئل کولریج، هنگام خواندن آن، احساس کرد که «در دستی غول‌پیکر گرفته شده است»؟ آیا کانت در هر آنچه در سه نقد اظهار داشته، حقیقتِ جهان هستی را، تمام و کمال، بیان کرده است؟ البته که نه؛ اما این مسئله دقیقاً همان چیزی است که در هر نظامِ فلسفی‌ای باید جست‌وجو شود. به عنوان مثال، بسیاری – به طور موجه – با نتیجه‌گیری کانت در نقد عقل عملی، که اظهار داشت اخلاق بر اساس قوانینی بنا شده است که هر فرد باید آزادانه برای خویش انتخاب کرده و پس از آن باید «مطلقاً» از آن‌ها پیروی کند، مخالفت کرده‌اند. این به‌ِ­ا‍‌صطلاح «امورِ مطلق»، بدون توجه به موقعیت، به‌شکلی پیشینی الزام‌­آور و همیشگی هستند. چراکه زندگی همراه با نگرشی «قراردادی» به اخلاق، بسیار دشوار می‌نماید. بااین‌حال، چیزهای زیادی برای گفتن وجود دارد، زیرا کانت امور مهمی را درمورد ماهیتِ اخلاق و تفکر اخلاقی بیان می‌سازد. او با این کار به شکلی چشم‌گیر، بحثی فلسفی‌ را پیش کشید. اگرچه ممکن است بگوییم که نمی‌توانیم از نظام او در زندگی خویش پیروی کنیم، بااین‌وجود، در فلسفه و ربط آن با اخلاقیات، توان نادیده گرفتن کانت را نداریم. همین امر در مورد نقد عقل محض نیز صدق می‌کند، که اندیشۀ حاضر در آن، برای همیشه طرز تفکر ما درمورد متافیزیک و معرفت‌شناسی را تغییر داد. سرانجام، نقد قوۀ حکم نیز، فعالیتِ پیشگام و برجسته‌ای را در پِی‌ریزیِ پایه‌های زیبایی‌شناسیِ فلسفی انجام می‌دهد، که امروزه‌روز نیز صدق می‌کنند. بنابراین، برخلاف اینکه انتظار داشته باشیم هر اثر فلسفی، پاسخ نهایی در باب «چیستی هرچیزی» را برای ما به ارمغان می‌آورد، مفیدتر است که آن را به منزلۀ دستاوردی بخوانیم که مناظرِ تازه‌ای را برای بشر، در زیر نور آگاهی‌بخش خود، روشن می‌کند.

 

اکنون همه‌­چیز مهیّاست!

اکنون ایدۀ اولیه­‌ای از پیشینه و فعالیت‌های کانت دارید؛ بنابراین در موضعِ مناسبی برای شروعِ آثار او هستید، حتی نقدهایِ دشوار این متفکرِ سخت‌زبان. هرچیز دیگری که برای خواندن آثار او نیاز دارید، باید توسط خودِ شما و به‌شکلی خودگران، فراهم شود. خواندن فلسفه همیشه روندی کُند و آهسته دارد و باید هم چنین باشد، پس صبر، آن‌چیزی است که بدون آن، توانِ انجام این کار را نخواهید یافت. کانت، مانند بسیاری از فلاسفۀ بزرگ، ما را دعوت می‌کند تا به‌نحوی نقادانه با ایده‌هایش درگیر شویم. پس آماده باشید تا پویاتر از همیشه فکر کنید. در انتها نیز، درمورد سهمِ آثار او در زمانۀ کنونی‌، تصمیم بگیرید. این کار را به نحوی آگاهانه و مستدل انجام دهید. چراکه کانت این‌چنین می‌فلسفید و ما نیز باید این‌گونه فلسفه‌وزی کنیم.

در باب تصویر اصلی:

کانت و دوستان سرِ میزِ غذا۱۷ Kant and Friends at Table | 1892 – اثرِ امیل دورستلینگ۱۸Emil Doerstling | متولدِ ۱۸۵۹ – درگذشتۀ ۱۹۴۰ | نقاشِ آلمانی

عنوان اصلی متن:

What You Need to Read Before You Read Kant

#فلسفه_کانت

About Author

بازگشت به لیست

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *